Ferencz Eisenhut





SENCANSKA BITKA (Zenta) 1697
Slika u Opština Sombor
Istoriski izvor: Oskar Feldtänzer: "Donauschwäbische Geschichte" Band I

PROŠLO 150 GODINA OD ROĐENJA SLIKARA SENCANSKE BITKE I ORIJENTALNIH MOTIVA FERENCZ EISENHUT

,,Veci uspeh može da se postigne samo vecim slikama" F. Ajzenhut, 1886. Ferenc Ajzenhut, slikar orijentalnih i istorijskih tema - kod nas poznat kao slikar Bitke kod Sente - roden je pre 150 godine u Backoj Palanci, 26. januara 1857. godine.
Pošto je pripadao narodu podunavskih Švaba, maternji jezik mu je bio nemacki, ali je tecno govorio madarski i srpski, nalik vecini tadašnjih stanovnika teritorije današnje Vojvodine. Vecinu svojih slika je potpisivao sa Eisenhut Ferencz. Njegov talenat je otkrio peštanski slikar Karolj Telepi, a u pocetku školovanja su mu materijalno pomogli Palancani, pre svega advokat Karolj Mezei i apotekar Harlekovic. U periodu od 1875-76. su ga u Državnoj školi za nastavnike crtanja u Budimpešti poducavali Bertalan Sekelj i Janoš Greguš, a od 1877-1883. na Bavarskoj kraljevskoj akademiji u Minhenu, Đula Bencur, Ludvig Lefc i Franc fon Defreger.
Istovremeno je pohadao i školu Vilhema Dica, slikara obicaja i ratnih tema. Godine 1877. godine je postao stipendista madarske države, pošto su mu radovi nagradivani na Akademiji. Neke od njegovih studijskih skica akta možemo videti na našoj izložbi. Svoju izlagacku delatnost je zapoceo ucešcem na jesenjoj izložbi Madarskog društva likovnih umetnika u Budimpešti 1881. Bio je aktivno prisutan na izložbama kako u Budimpešti, tako u Minhenu, a povremeno i u Parizu, Berlinu, Madridu, itd, gde je dobijao razne nagrade. Slikom Smrt Đulbabe je 1886. godine postao prvi umetnik koji je nagraden Velikom madarskom državnom zlatnom medaljom u Budimpešti, preticuci time Mihalja Munkacija i Đulu Bencura. Samostalnu izložbu za svog života nije imao, prva mu je priredena povodom smrti 1903. godine u Budimpešti. Njegovo delo i život su od tada sve više padali u zaborav.

Ajzenhut je za vreme svog života bio poznat pre svega kao orijentalni slikar, što je podrazumevalo duge i ceste studijske boravke u dalekim zemljama. Na svom prvom i drugom putu se obreo na Kavkazu, kuda je krenuo u jesen 1883. i 1884. godine, ploveci Dunavom do Crnog mora, putujuci vozom od Batuma do Tiflisa, te do obale Kaspijskog jezera, u Baku. Neke od tada nastalih skica, kao i jednu uljanu sliku sa prvog africkog puta, koji je usledio krajem 1886. i pocetkom 1887. godine po Tunisu i Alžiru, cuva muzej u Segedinu. Uljana slika Napulj sa Vezuvom iz fonda beogradskog Narodnog muzeja nam daje na znanje, da je Ajzenhut obilazio i Italiju, te da je ka Africi kretao, kao i mnogi drugi, iz napuljske luke. Svoj prvi veliki uspeh je postigao 1883. godine slikom Lecenje pomocu Kurana, dela koje je otkupljeno i postavljeno u kraljevskoj palati u Budimu. Ubrzo je u velikoj meri radio za galeriste u Engleskoj, slicno svom savremeniku rodom iz Vršca, Paji Jovanovicu (1859-1957), koji je uprkos toga što se takode obreo u Africi i Kavkazu, postigao slavu temama iz Crne Gore, Bosne i Hercegovine i Albanije. Oba slikara, kao istaknute predstavnike mladeg naraštaja, pominje knjiga Tamaša Sane, publikovana 1889. godine. Njihov savremenik, likovni kriticar Karolj Lika je zabeležio da su ponajviše nemacke drvorezacke radionice za izradu klišea reprudokovale Ajzenhutova dela u ilustrovanim listovima po celoj Evropi - a narocito u Engleskoj, iz razloga što se ,,na njegovim slikama video autentican Istok". Lika takode daje opis Ajznhutovog ateljea u Minhenu, koji je bio ureden etnografskim predmetima donetim iz egzoticnih predela.

Kao komunikativna licnost, Ajzenhut je u likovnom životu bio poznat i kao organizator i dobar saradnik. Pošto se celog života vezivao za dva likovna centra: jedan u formiranju, Budimpeštu i drugi, sa vec dugom tradicijom, Minhen, neprestano ih je i povezivao. Pomagao je madarskim umetnicima u Minhenu, gde se borio za njihovo bolje mesto na izložbama, i obrnuto, nemackim umetnicima u Budimpešti. Tako je npr. organizovao prvo izlaganje tada slavnog Franca fon Lenbaha u Budimpešti 1893. godine, ali je pomagao i pocetnicima, recimo Jožefu Pehanu da iz Vrbasa krene na studije u Minhen. Bio je clan minhenske grupe "Liutpold" pod patronatom bavarskog regenta, te je kao takav žirirao odredene izložbe. Nije mogla biti slucajna ni narudžba za oslikavanje luksuzne kafane "New York" u Budimpešti, koju je izveo sa Gustavom Manhajmerom 1894. godine. Oslikani stropni panoi su restaurisani 2003. godine.

Uprkos svojim obavezama, Ajzenhut nije nikada gubio vezu sa svojom rodnom grudom, posecujuci i dopisujuci se sa svojim roditeljima, te sa izvesnim Robertom Bihlerom. Neka od njihovih pisama su sacuvana i objavljena u somborskim ,,Dometima" 2006. godine. U Somboru se nalazi njegova najpoznatija slika monumentalnih dimenzija (4 x 7 m) Bitka kod Sente. Nju je naslikao 1896. po porudžbi Backo-bodroške županije, cije se sedište nalazilo upravo u ovom gradu. Povod je bila ugarska milenijumska proslava, u okviru koje je slicnim putem nastala slika Proglašenje slobodnog kraljevskog grada Mihalja Jancika - danas u zbirci subotickog muzeja i Defile banatskih spahija pred carem Franjom Josifom I Pala Vagoa - danas u zbirci zrenjaninskog muzeja. Karakteristicno je za Ajzenhuta, kao i za druge slikare historizma, što je i u ovom prilikom obišao odgovarajuci teren: ucestvovao je na vojnim vežbama u Senti 1895. godine. Slika sudbonosnog boja u svojoj signaturi cuva podatak da je nastala u Minhenu, a znamo da je bila izložena na milenarnoj izložbi u Budimpešti, te da je na današnje mesto postavljena tek posle dve godine. Ajzenhut se temeljnije posvetio istorijskom žanru još u dva maha: nakon sedamstote godišnjice od kanonozacije za svetitelja madarskog kralja Ladislava (1892), kada je 1898. godine naslikao delo Sveti Ladislav u poteri za Kumanom, otimacem devojke - danas deo fonda Galerije Matice srpske u Novom Sadu i deo naše izložbe, te 1902. godine, sliku Hunjadijev juriš kod Beograda. U vidu posebnog žanra popularnog u to vreme, zvanog panorama, sa Lajošem Markoom i Ferencom Zicom zabeležio je svecanu povorku sa predstavnicima gradova i županija koja je pratila krunu Svetog Stefana do kraljevske palate u Budimu. Panorama je bila izložena publici tokom avgusta 1898. godine u specijalnom prosotru namenjenom u tu svrhu. Ajzenhut je scene naslikao u više navrata i uljanim skicama manjih dimenzija, od kojih se dve nalaze u Galeriji Matice srpske, te se kao takve mogu videti na ovoj izložbi.

Posle postignutih uspeha na profesilonalnom planu, 1897. godine Ajzenhut se oženio osamnaestogodišnjom Adrijanom Rajhl, cerkom Fridriha Rajhla, vlasnika palanacke cementare. Ona je bila rodaka Ferenca Rajhla, istaknutog predstavnika secesijske arhitekture, u cijoj subotickoj palati su svojevremeno mirno egzistirale jedno kraj drugog secesija, enterijer u turskom maniru, te Ajzenhutove orijentalne slike. Paralelno postojanje orijentalizma, secesije, te historizma u istom vremenu i prostoru je bila pojava od šireg znacaja u Evropi. Mladi bracni par se ubrzo i sam otisnuo u beli svet i to sa bebom, na poziv Emira od Buhare 1898. godine. Jedan od rezultata tog putovanja je nastanak slike koja je sada restaurisana: Narodna svetkovina u Kavkazu. Po predanju, u levom delu slike, na konju možemo videti slikarevu ženu i dete koje je tokom boravka u Samarkandu preminulo.

Oronulog zdravlja, Ajzenhut je preminuo 2. juna 1903. godine. Sahranjen je uz veliku pocast na Istocnom groblju u Minhenu. Njegova umetnicka zaostavština je doneta iz Minhena u Budimpeštu i Palanku, a neka dela tog korpusa su postala deo javnih zbirki, kao što su pored vec pomenutih Madarska nacionalna galerija u Budimpešti, Gradski muzej u Subotici i Galerija Matice srpske u Novom Sadu - koja poseduje najveci broj radova: 10 uljanih slika, 29 crteža, te 4 slike njegove cerke Judite. Na inicijativu Leposave Šelmic, nekadašnjeg direktora novosadske ustanove, i istoricar umetnosti Gradskog muzeja u Subotici se prihvatio istraživanja Ajzenhutovog života i dela, što je rezultiralo saradnjom dve institucije. Ovaj rad - koji je izmedu ostalog pomogla i zaostavština Adalberta Milera Poljata - pratila je i restauracija odredenih dela. Izložba je uprilicena povodom 150 godina od rodenja umetnika i bice prikazana u Subotici, u Novom Sadu i u Somboru. U toku je izrada publikacije koja ce integrisati višegodišnje istraživanje, reprodukovana dela i dokumente. Kroz prizmu Ajzenhutovih dela u Vojvodini možemo po prvi put videti retrospektivu svih faza delovanja slikara, cije delo i život odražavaju tokove razvoja evropske umetnosti i životne forme na prekretnici XIX i XX veka, kao i životni put pun avantura slavnog slikara koji je potekao sa vojvodanskog pod Kafenisanje, Sveti Ladislav u poteri za Kumanom, otimacem devojkke Eisenhut Ferencz.

Obrada: 4.3.07, Herbert Heintz, Rüsselsheim, pre toga Vrbas/Novi Sad